Thoái tị tam xá (退避三舍)

Thoái tị tam xá (chữ Hán: 退避三舍, bính âm: tuìbì sān shè, Hán-Việt: Thoái tị tam xá) là điển cố lịch sử nổi tiếng thời Xuân Thu gắn liền với Tấn Văn Công (Trùng Nhĩ - 重耳). Nghĩa đen là 'chủ động rút lui 3 xá' (đơn vị đo thời cổ: 1 xá = 30 dặm, 3 xá = 90 dặm, khoảng 45 km). Điển cố vừa thể hiện tinh thần giữ trọn lời hứa tín nghĩa, vừa thể hiện mưu lược quân sự rút lui để nhử địch sập bẫy.

1. Xuất xứ Văn bản

Điển cố chép trong Tả truyện · Hy Công nhị thập tam niên và Hy Công nhị thập bát niên.

2. Diễn biến Điển tích Lịch sử

- Lời hứa thời lưu vong: Công tử Trùng Nhĩ nước Tấn bị tị nạn lưu vong 19 năm qua nhiều nước. Khi đến nước Sở, ông được Sở Thành Vương tiếp đón theo lễ nghi quốc vương. Vua Sở hỏi: 'Nếu sau này công tử về nước làm vua, lấy gì đền đáp ta?'. Trùng Nhĩ đáp: 'Nếu sau này hai nước Tấn - Sở giao tranh trên sa trường, thần xin ra lệnh cho quân Tấn rút lui 3 xá (90 dặm) để nhường Sở vương'.

- Thực hiện lời hứa trong Trận Thành Hoài (632 TCN): Sau khi Trùng Nhĩ về nước lên ngôi (Tấn Văn Công), quân Tấn và quân Sở giao chiến tại Thành Hoài. Tấn Văn Công ra lệnh cho toàn quân chủ động rút lui đúng 90 dặm để giữ trọn lời hứa năm xưa. Tướng Sở là Đắc Thần thấy quân Tấn rút lui tưởng đối phương sợ hãi bèn khinh suất vội vã truy kích, rơi đúng vào thế trận mai phục của quân Tấn. Quân Tấn đại phá quân Sở, Tấn Văn Công xưng bá chư hầu.

3. Bài học và Ý nghĩa Hiện đại

Thành ngữ này ngày nay dùng để chỉ thái độ chủ động nhượng bộ, nhẫn nhịn tránh xung đột trực tiếp với đối thủ nguy hiểm để giữ chữ tín, bảo toàn lực lượng hoặc chờ thời cơ chín bồi đòn quyết định.