Mây mưa Vu Sơn (巫山云雨)

Mây mưa Vu Sơn (chữ Hán: 巫山云雨, bính âm: Wūshān yúnyǔ, Hán-Việt: Vu Sơn vân vũ), hay còn gọi là Mây mưa Cao Đường (高唐云雨), là một trong những điển cố văn học cổ điển nổi tiếng, lâu đời và có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất trong nền văn hóa Trung Hoa và Đông Á. Về mặt biểu nghĩa, điển cố vừa mô tả hiện tượng tự nhiên thần kỳ về mây và mưa trên dãy núi Vu Sơn, vừa là ẩn dụ tu từ tao nhã và lãng mạn bậc nhất để chỉ chuyện phòng the, ân ái nam nữ.

1. Nguồn gốc Lịch sử và Văn bản Điển tích

Điển cố này bắt nguồn trực tiếp từ bài phú kiệt tác 'Cao Đường phú' (高唐赋) của nhà thơ, danh sĩ Tống Ngọc (宋玉) thời Chiến Quốc (được chép trong tổng tập Văn Tuyển của Tiêu Thống).

Theo điển tích, quốc vương nước Sở là Sở Tương Vương (楚襄王) cùng thần hạ Tống Ngọc du ngoạn đài Vân Mộng, nhìn lên núi Cao Đường thấy có đống mây hình dáng biến hóa kỳ lạ. Vua hỏi Tống Ngọc về nguồn gốc đám mây, Tống Ngọc tâu rằng:

'Thuở trước, Tiên vương (chỉ Sở Hoài Vương) từng du ngoạn núi Cao Đường, mệt nên nghỉ trưa. Trong giấc mộng, vua thấy một người phụ nữ tuyệt sắc tự xưng là "con gái núi Vu Sơn" (Vu Sơn thần nữ - 巫山神女). Nàng nguyện dâng gối chiếu, dâng hiến thân mình phục dịch quân vương. Tiên vương bèn ân sủng ân ái cùng nàng. Khi từ biệt, thần nữ dặn lại: "Thiếp ở phía nam núi Vu Sơn, nơi ngọn núi hiểm trở. Sáng sớm làm mây mai (triêu vân), chiều tối làm mưa chiều (hành vũ). Sớm sớm chiều chiều, bên dưới đài Dương Đài..."'

Sáng hôm sau, Sở Hoài Vương quan sát núi Vu Sơn thì quả nhiên đúng như lời thần nữ. Vua bèn cho lập miếu thờ đặt tên là 'Triêu Vân miếu'.

2. Ý nghĩa Biểu tượng và Sự Tiến hóa Hàm nghĩa

2.1. Nghĩa Nguyên thủy (Tín ngưỡng Nông nghiệp & Thiêng liêng)

Dưới góc độ nhân học văn hóa, mộng ân ái giữa Sở Hoài Vương (đại diện cho Quân vương - thuộc Dương) và Vu Sơn Thần Nữ (đại diện cho Sơn thần - thuộc Âm) không đơn thuần là câu chuyện lãng mạn, mà bắt nguồn từ nghi lễ kết hợp Âm Dương cổ xưa. Việc giao hợp với thần nữ mang ý nghĩa cầu mưa, cho mưa thuận gió hòa, đất đai sinh sôi, quốc thái dân an.

2.2. Nghĩa Mở rộng (Ẩn dụ Văn học Tao nhã)

Qua sự nhào nặn và lãng mạn hóa của các thi sĩ qua nhiều triều đại, cụm từ 'Mây mưa Vu Sơn' hay ngắn gọn là 'Mây mưa' (云雨 - vân vũ) đã chuyển hóa thành một từ ngữ kiêng kỵ tao nhã (euphemism) để mô tả chuyện tình dục, phòng the nam nữ mà không hề thô tục hay dung tục.

3. Sự vận dụng trong Văn học Cổ điển và Thi ca

Điển cố 'Vu Sơn vân vũ' trở thành nguồn cảm hứng bất tận trong thi ca Đường - Tống, tiểu thuyết Minh - Thanh và văn học Việt Nam:

- Thi ca nhà Đường: Đại thi hào Nguyên Trinh (元稹) có hai câu thơ bất hủ trong bài Ly tư (离思) sử dụng tuyệt kỹ điển cố này để khẳng định tình yêu son sắt tuyệt đối:

'Từng trải biển cả khó làm nước,
Trừ mây Vu Sơn chẳng phải mây.'
(曾经沧海难为水，除却巫山不是云)

- Tiểu thuyết cổ điển: Trong các tác phẩm như Hồng Lâu Mộng (Tào Tuyết Cần), Thủy Hử (Thi Nại Am), Kim Bình Mai và Thuyết Nhạc toàn truyện, cụm từ 'mây mưa', 'Dương Đài', 'triêu vân hành vũ' liên tục được dùng để mô tả những đêm ân ái của các nhân vật (như câu: 'Mười hai chốn mây mưa hội, Tương Vương đêm nay lên đài Dương').

4. Biến thể Từ vựng liên quan

Từ điển cố gốc này đã sản sinh ra hàng loạt từ ngữ, thành ngữ trong kho tàng Hán-Việt:

• Triêu vân hành vũ (朝云暮雨): Sáng mây chiều mưa, chỉ cuộc hội ngộ rồi chia ly ngắn ngủi của nhân duyên.
• Đài Dương Đài (阳台): Nơi hẹn hò ân ái (nguyên là đài ngắm cảnh dưới núi Vu Sơn).
• Giao hợp mây mưa: Từ ẩn dụ thông dụng cho hành vi quan hệ tình dục.