Dịch một danh xưng thời đại: từ "phụ nữ tân thời" đến "the New Woman"

Có những khó khăn dịch thuật nằm ở câu chữ, và có những khó khăn nằm ở lịch sử ẩn sau câu chữ. "Phụ nữ tân thời" thuộc loại thứ hai. Khi cần đưa cụm từ này vào một nhan đề tiếng Anh, phương án đầu tiên bật ra gần như theo phản xạ — modern woman — nhưng càng cân nhắc, phương án ấy càng lộ rõ chỗ hụt. Bài viết này ghi lại quá trình cân nhắc đó, đồng thời đặt "phụ nữ tân thời" cạnh một loạt danh xưng tương tự từng xuất hiện gần như đồng thời ở Nhật Bản, Trung Quốc và Triều Tiên thuộc địa — để thấy rằng đây không phải một hiện tượng ngôn ngữ đơn lẻ của Việt Nam, mà là một mắt xích trong một cuộc tranh luận xuyên khu vực về giới và hiện đại.

Vì sao "modern woman" không đủ

Vấn đề của modern woman nằm ở tính chất mô tả thuần túy. Cụm từ ấy gọi tên một đặc điểm — người phụ nữ mang phong cách hiện đại — chứ không gọi tên một danh xưng từng bị tranh luận, bị phong tặng, bị giễu cợt trên mặt báo của một thời đại cụ thể. "Tân thời" trong tiếng Việt đầu thế kỷ XX không đơn thuần là tính từ chỉ sự mới mẻ; nó neo vào một tập hợp thực hành cụ thể — ăn mặc, học vấn, hôn nhân, cách bước ra khỏi không gian gia đình — và vào một cuộc tranh cãi công khai về việc những thực hành ấy đáng được khen hay đáng bị phê phán. Dịch nó thành một tính từ chung chung là đánh mất phần tính lịch sử (historicity) làm nên giá trị của khái niệm.

"New Woman": một quy ước đã hình thành

May mắn là giới nghiên cứu Việt Nam học không phải bắt đầu từ số không. Khi khảo sát báo chí phụ nữ Nam Kỳ giai đoạn 1929–1934, các công trình tiếng Anh thường gọi tờ Phụ Nữ Tân Văn — tờ báo trung tâm của cuộc tranh luận về "vấn đề phụ nữ" thời kỳ này — bằng cách dịch sát nghĩa là "New Women's News", nghiêng hẳn về ý niệm "mới" (new) chứ không phải "hiện đại" chung chung [2]. Một luận văn thạc sĩ dành riêng cho chủ đề này còn lấy thẳng "New Women" làm từ khóa nhan đề, khi phân tích hai mô hình phụ nữ lý tưởng được kiến tạo trên báo chí Nam Kỳ giai đoạn 1918–1934, trong đó có mô hình người phụ nữ quốc tế, có học vấn, mang tinh thần cách tân [1]. Một nghiên cứu khác về cùng giai đoạn cũng mô tả cách các cây bút trên Phụ Nữ Tân Văn tìm kiếm những gương mặt phụ nữ quốc tế xuất chúng để độc giả Việt Nam noi theo, đặt hẳn trong khung "New Woman" mang tính toàn cầu [3]. Ngoài Phụ Nữ Tân Văn, hệ sinh thái báo chí phụ nữ giai đoạn này còn có Phụ nữ Thời Đàm, Phụ nữ Tân Tiến, và đặc biệt là tờ Đàn Bà Mới — được giới nghiên cứu dịch thẳng là "New Women" [4]. Trục ngữ nghĩa xuyên suốt cách đặt tên báo chí đương thời, vì vậy, là "mới" chứ không phải "hiện đại".

Nói cách khác, "New Woman" không phải một sáng tạo dịch thuật tùy tiện. Đó là một quy ước đã hình thành trong văn liệu quốc tế, và dùng nó nghĩa là để một bài nghiên cứu tiếng Anh về phụ nữ Việt Nam thuộc địa được nói cùng ngôn ngữ học thuật với những công trình đã có, thay vì tự đặt mình ra ngoài cuộc đối thoại.

Một hiện tượng không của riêng ai

Điều thú vị hơn cả, khi lần theo mạch dịch thuật, là nhận ra "phụ nữ tân thời" không đứng một mình. Gần như cùng lúc, ba nước láng giềng Đông Á cũng chứng kiến cuộc tranh luận công khai về một loại phụ nữ "mới", và mỗi nơi tạo ra một danh xưng bản địa riêng — trước khi giới học thuật phương Tây gộp chung chúng lại dưới một khung phân tích duy nhất.

Nhật Bản: atarashii onna và cuộc trình diễn của Nora

Ở Nhật Bản, danh xưng "atarashii onna" (新しい女, người đàn bà mới) xuất hiện sớm nhất khu vực. Thuật ngữ này được dùng lần đầu năm 1910, trong một bài giảng của giáo sư Tsubouchi Shōyō tại Đại học Đế quốc Tokyo, ban đầu mang hàm ý mỉa mai, chỉ những phụ nữ bị coi là buông thả, hời hợt, bất hiếu — đối lập với lý tưởng "vợ hiền mẹ tốt" (ryōsai kenbo) thời Minh Trị [5]. Điều đáng chú ý là chính nhóm phụ nữ bị gán cái tên miệt thị ấy đã chủ động nhận lấy nó làm danh xưng tự hào: các thành viên tạp chí Seitō (Bít tất xanh), trong đó có Hiratsuka Raichō và Itō Noe, công khai xưng mình là "New Women" [5]. Vở Nhà Búp Bê của Ibsen, với nhân vật Nora bỏ nhà ra đi để giành lại đời mình, công diễn ở Tokyo năm 1911 và được xem là một trong những chất xúc tác trực tiếp cho làn sóng tranh luận về "atarashii onna" [6]. Đến khoảng năm 1913, khi cuộc tranh luận về danh xưng này lan rộng khắp báo chí Nhật Bản, Hiratsuka Raichō viết hẳn một bài mang tên chính khái niệm ấy, tuyên bố mình là "một người đàn bà mới", không ngừng tìm cách trở thành con người mới ấy mỗi ngày, và ví mình như mặt trời — thứ duy nhất thực sự đổi mới vĩnh viễn [7][8].

Trung Quốc: hai khuôn mặt của một thời đại

Ở Trung Quốc, câu chuyện phức tạp hơn vì tồn tại song song hai danh xưng chứ không chỉ một. Sau Cách mạng Tân Hợi, giới trí thức Trung Quốc dùng "xin nüxing" (新女性, tân nữ tính) để đối lập với lý tưởng bảo thủ "lương thê hiền mẫu" (良妻賢母); cùng lúc đó, "modeng nülang" (摩登女郎, Modern Girl) lan rộng trên truyền thông đại chúng và quảng cáo [9]. Đây không phải hai cách gọi cho cùng một đối tượng: "xin nüxing" gắn với hình ảnh người phụ nữ có học vấn, có nghề nghiệp, tham gia đời sống công; "modeng nülang" thiên về hình ảnh gắn với tiêu dùng, thời trang, không gian đô thị. Một nghiên cứu về nghề điều dưỡng Trung Quốc thập niên 1930 cho thấy hai khuôn mẫu ấy từng cạnh tranh nhau như hai diễn ngôn giới khác nhau, được các bệnh viện vận dụng theo những cách khác nhau để định hình hình ảnh nghề nghiệp cho nữ điều dưỡng [10]. Sự phân tách này gợi một câu hỏi đáng suy nghĩ cho trường hợp Việt Nam: liệu "phụ nữ tân thời" có ôm trọn cả hai lớp nghĩa — vừa là chủ thể học vấn tham gia đời sống công, vừa là chủ thể tiêu dùng hiện đại — mà tiếng Trung phải tách ra làm đôi?

Triều Tiên thuộc địa: sin yeoseong và một hiện tượng khiêm tốn hơn

Ở bán đảo Triều Tiên, danh xưng tương ứng là "sin yeoja" rồi sau đó phổ biến hơn là "sin yeoseong" (신여성). Khái niệm "New Woman" vốn có gốc phương Tây từ thế kỷ XIX, du nhập vào Nhật Bản từ thập niên 1880, rồi theo con đường thuộc địa mà lan sang Triều Tiên, nơi nó nhanh chóng trở thành đối tượng của nhiều tranh luận xã hội [11]. Tạp chí cùng tên Sin-Yeoseong, xuất bản từ 1923 đến 1934, đóng vai trò như một chiến lược trình diễn một mẫu hình chủ thể hiện đại lý tưởng, hướng đến cả phụ nữ đã và chưa kết hôn [12], với những cây bút tiên phong như Na Hye-sok. Khác với Trung Quốc và Nhật Bản, hiện tượng "Modern Girl" tại Triều Tiên thuộc địa lại kém nổi bật và có sức ảnh hưởng thấp hơn hẳn, phần lớn do điều kiện kinh tế nghèo nàn khiến phụ nữ Triều Tiên khó tiếp cận đời sống tiêu dùng vật chất như phụ nữ Trung Quốc và Nhật Bản [13]. Chi tiết này cho thấy "New Woman" không phải một khuôn mẫu đồng nhất lan tỏa cơ học từ trung tâm ra ngoại vi; mỗi nơi tiếp nhận và biến đổi nó theo điều kiện xã hội riêng của mình.

Một khung so sánh đã có sẵn

Đầu những năm 2000, một nhóm nghiên cứu liên ngành tại Đại học Washington — về sau kết nối với một nhóm chị em tại Đại học Ochanomizu, Tokyo — dành nhiều năm tập hợp các trường hợp "Modern Girl" từ khắp nơi trên thế giới vào một công trình so sánh chung, xuất bản năm 2008 dưới nhan đề The Modern Girl Around the World. Công trình tập thể ấy có các chương riêng về Modern Girl ở Pháp, Nam Phi, Ấn Độ, Liên Xô, Hoa Kỳ và Trung Quốc, mở đầu bằng một chương lý thuyết mang tên "The Modern Girl as Heuristic Device: Collaboration, Connective Comparison, Multidirectional Citation" [14] — nhan đề cho thấy chính phương pháp luận của công trình cũng đặt trọng tâm vào việc so sánh có tính kết nối, thay vì xếp các trường hợp theo trật tự ai đi trước ai đi sau. Trường hợp Việt Nam, cho đến nay, vẫn còn nằm ngoài bản đồ so sánh đó.

Đặt cạnh khung lý thuyết này, "phụ nữ tân thời" ở Nam Kỳ hiện lên vừa quen vừa lạ. Quen, vì cùng chia sẻ với "atarashii onna", "xin nüxing" và "sin yeoseong" một cấu trúc chung: một danh xưng ra đời từ báo chí, mang tính tranh luận công khai, gắn với sự mở rộng không gian sống của phụ nữ đô thị có học. Lạ, vì bối cảnh thuộc địa Pháp ở Nam Kỳ đặt thêm một tầng chính trị khác so với Nhật Bản — nước duy nhất trong bốn trường hợp không nằm dưới ách thuộc địa — và cũng khác về nhịp độ, quy mô so với Trung Quốc hay Triều Tiên.

Kết: dịch một thuật ngữ là dịch một vị trí trong cuộc tranh luận

Nhìn lại toàn bộ quá trình, một nguyên tắc chung nổi lên rõ hơn cả: dịch một khái niệm lịch sử không phải là tìm từ tương đương gần nhất về nghĩa đen, mà là tìm đúng vị trí mà khái niệm ấy từng chiếm giữ trong một cuộc tranh luận xã hội cụ thể. "Phụ nữ tân thời" không tương đương với "modern woman" vì hai cụm từ nằm ở hai vị trí khác nhau: một bên là tính từ mô tả, một bên là danh xưng từng bị tranh cãi, bị giễu cợt, rồi được chính những người bị gọi tên nhận lấy làm căn cước. "New Woman" giữ được đúng vị trí đó — và đó cũng chính là vị trí mà "atarashii onna", "xin nüxing" hay "sin yeoseong" từng chiếm giữ ở những góc khác của Đông Á cùng thời. Đặt "phụ nữ tân thời" cạnh những danh xưng họ hàng ấy, ta không chỉ tìm được một từ dịch chính xác hơn, mà còn nhìn thấy một mạng lưới tranh luận về giới và hiện đại từng trải khắp khu vực — trong đó báo chí quốc ngữ Nam Kỳ là một mắt xích, chứ không phải một hiện tượng cô lập.

Tài liệu tham khảo

[1] Aitchison, E. (2018). Vietnamese New Women and the Fashioning of Modernity (luận văn thạc sĩ). https://www.academia.edu/28682755/

[2] A History of Gender in Colonial and Contemporary Vietnam. eScholarship, University of California. https://escholarship.org/content/qt55d015ns/qt55d015ns_noSplash_6db01ac576c4a985711f3a086bcec628.pdf

[3] Who Holds the Mirror? The Creation of an Ideal Vietnamese Woman. Academia.edu. https://www.academia.edu/43181387/

[4] "An Educational Regime of Truth for Social Reform in Late Colonial Vietnam." SpringerLink. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-97-3611-9_4

[5] "New Woman." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/New_Woman

[6] "Tamura Toshiko: The 'New Woman' Feminist in Early Modern Japan." Unseen Japan. https://unseen-japan.com/tamura-toshiko-the-new-woman-feminist-in-early-modern-japan/

[7] "The Japanese New Woman: Hiratsuka Raichō's Feminism and Its Influence upon the Japanese Women's Movement." Keio University repository. https://koara.lib.keio.ac.jp/xoonips/modules/xoonips/download.php/AN10065043-20200630-0245.pdf

[8] Bardsley, J. "The New Woman of Japan and the Intimate Bonds of Translation." Taylor & Francis. https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203846681-19/

[9] "Women's Liberation in Early Twentieth Century China." Murray State University Digital Commons. https://digitalcommons.murraystate.edu/exhibit/women-and-modernity-the-evolving-depiction-of-chinese-beauties-in-cigarette-cards/womens-liberation-in-early-twentieth-century-china/

[10] "A Modern Occupation for Women: Feminization and the Professionalization of Nursing in 1930s' China." (2025). PMC. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7617371/

[11] "Defining the 'Ideal Woman': Korean Femininity in Occupation-Era Modernisms, c. 1910–1945." Apollon Undergraduate Journal. https://www.apollonejournal.org/apollon-journal//defining-the-ideal-woman-korean-femininity-in-occupation-era-modernisms-c-1910-1945-1

[12] "Shin-Yeoseong." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Shin-Yeoseong

[13] Review của Choi, H., New Women in Colonial Korea: A Sourcebook. Project MUSE. https://muse.jhu.edu/article/564074/summary

[14] Barlow, T. et al. (Eds.) (2008). The Modern Girl Around the World: Consumption, Modernity, and Globalization. Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/the-modern-girl-around-the-world